पुण्यातील इजा झाल्यानंतर वनस्पतींच्या पुनरुत्पादनाच्या मार्गाचे नकाशे अभ्यासा

पुणे : दुखापती ही सुरुवात असू शकते आणि शेवटचे संकेत देऊ शकत नाही का? इंडियन इन्स्टिटय़ूट ऑफ सायन्स एज्युकेशन अँड रिसर्च (IISER) पुणे (IISER) च्या संशोधकांनी इतरांसह केलेल्या एका नवीन अभ्यासात, वनस्पतींमधील एक प्रमुख मार्ग ओळखला गेला आहे जो जखमी क्षेत्रास जैविक रीतीने रीबूट करण्यास आणि बंद होण्याऐवजी नवीन गोष्टी वाढवण्यास प्रवृत्त करतो.ज्या क्षणी दुखापत झाली आहे, त्या क्षणी प्रथिने नियामकांचा संच सेल रीसायकलिंग कम क्लीन-अप सिस्टमला सक्रिय करतो, ज्याला ऑटोफॅजी म्हणतात, जी जखमेच्या ठिकाणी प्रतिक्रियाशील ऑक्सिजन प्रजाती (ROS) नियंत्रित करण्यास मदत करते. हे, याउलट, जखमी उती कार्यक्षमतेने नवीन मुळे का निर्माण करतात, तर इतर अयशस्वी का होतात याचे जुने ज्ञान स्पष्ट करते.

“सोप्या भाषेत सांगायचे तर, आम्हाला असे आढळून आले की पुनर्जन्म केवळ वाढीच्या संप्रेरकांबद्दल नाही, तर ते तणावाचे व्यवस्थापन आणि सेल रीसेट करण्याबद्दल आहे,” आकांशा गांगुली, पेपरच्या पहिल्या लेखिका आणि IISER पुणे येथील जीवशास्त्र विभागातील पदवीधर संशोधन सहकारी, म्हणाल्या.ती पुढे म्हणाली, “जेव्हा दुखापत होते, तेव्हा ROS नावाच्या तणावाचे संकेत देणारी रसायने रॅम्प अप करतात. खूप जास्त ताण जमा होणे जगण्यासाठी हानिकारक आहे आणि ते नियंत्रणात आणले पाहिजे. वनस्पती दुखापतीच्या प्रतिसादात प्लेथोरास म्हणून ओळखले जाणारे विशिष्ट नियामक तैनात करू शकतात आणि हे घटक एक प्राचीन सेल्युलर क्लीन-अप प्रणाली सक्रिय करतात, ज्यामुळे ऑटोफॅजी किंवा ऑटोफॅजीचे नैसर्गिक नुकसान होते. जखमी प्रदेशातील पेशी आणि ROS (ताणाचे रेणू) खाली आणतात, एकदा तणावाची पातळी व्यवस्थापित केल्यावर, यामुळे स्टेम पेशी सक्रिय होतात, ज्यामुळे उपचार आणि अवयवांचे पुनरुत्पादन शक्य होते.”शास्त्रज्ञांना वनस्पतींमध्ये पुनरुत्पादनाचा आण्विक आधार समजण्यास सुरुवात होऊन केवळ 15-20 वर्षे झाली आहेत. संघाच्या लक्षात आले की कोणत्याही जखमेमुळे पेशींवर प्रचंड ताण कसा निर्माण होतो आणि त्याचे व्यवस्थापन कसे केले जाते हे संशोधकांनी अद्याप शोधले नाही. “आम्ही या प्रश्नावर पाच वर्षांहून अधिक काळ विचार केला. अनेक ताण-संकेतक रेणू आणि ऑटोफॅजी रेग्युलेटर वनस्पतींमध्ये काम करतात. या अवयवांच्या पुनरुत्पादन प्रक्रियेत सामील असलेल्या विशिष्ट व्यक्तींना शून्य करणे हे आमचे आव्हान होते,” गांगुली म्हणाला.पण जखमांच्या प्रतिसादात ताण व्यवस्थापन इतके महत्त्वाचे का आहे? “हे सर्व जीवनासाठी आवश्यक आहे,” कालिका प्रसाद, IISER पुणे येथील जीवशास्त्राचे प्राध्यापक आणि पेपरचे संबंधित लेखक म्हणाले. “तणावांचे हे नियमन करणारी यंत्रणा वनस्पती आणि प्राणी या दोघांसाठीही उपयुक्त आहे. पुनरुत्पादन समजून घेतल्याने पिकांचे शारीरिक नुकसान कसे होते ते सुधारू शकते आणि फळबाग उद्योगांना कटिंग्जद्वारे प्रसार वाढविण्यात मदत होऊ शकते,” ते पुढे म्हणाले.