पुणे: गुजरात ओलांडणारे कांस्ययुगातील व्यापारी रस्त्याच्या कडेला असलेल्या सुव्यवस्थित सुविधांवर थांबले ज्याने त्यांच्या पॅक प्राण्यांसाठी निवारा, अन्न, सुरक्षा आणि तबेले दिले. पुणे स्थित डेक्कन कॉलेज पोस्ट-ग्रॅज्युएट अँड रिसर्च इन्स्टिट्यूट, सिम्बायोसिस स्कूल फॉर लिबरल आर्ट्स आणि भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (एएसआय), नवी दिल्ली यांच्या नवीन बहुविद्याशाखीय अभ्यासाने L’Anthropologie (Elsevier, 2025) मध्ये प्रकाशित केलेल्या कोटली हडप्पामधील कुत्तली सेनेतील 4,000 वर्षे जुने ओळखले आहे. caravanserai- एक मजबूत ग्रामीण थांबा ज्याने समर्थन दिले 2300 आणि 1900 BCE दरम्यान लांब-अंतराचा व्यापार. निष्कर्ष आता उपखंडातील संघटित व्यापार पायाभूत सुविधांची उत्पत्ती 2,000 वर्षांहून अधिक काळ मागे ढकलतात, हे दर्शविते की हडप्पा लोकांनी केवळ शहरी नियोजन आणि सागरी व्यापारच विकसित केला नाही तर मजबूत विश्रांती थांबे, प्राण्यांचे आश्रयस्थान आणि अन्न पुरवण्याच्या ठिकाणांसह पद्धतशीर जमीन-आधारित रसद देखील विकसित केली होती. डेक्कन कॉलेजमधील प्रमुख संशोधक प्रबोध शिरवळकर यांनी TOI ला सांगितले, “हडप्पा जगातील कारवांसेराईचा हा पहिला पुष्टी झालेला पुरातत्वीय पुरावा आहे – एक प्रकारचा पायाभूत सुविधा जो पूर्वी फक्त नंतरच्या ऐतिहासिक कालखंडात ज्ञात होता.”गुजरात राज्य पुरातत्व विभागाच्या सहकार्याने डेक्कन कॉलेजने 2010 आणि 2013 दरम्यान उत्खनन केले, आता या जागेचा प्रगत तंत्र वापरून पुनर्व्याख्या करण्यात आला आहे – ज्यामध्ये ग्राउंड पेनेट्रेटिंग रडार, चुंबकीय आणि उपग्रह सर्वेक्षण, समस्थानिक आणि लिपिड विश्लेषणे आणि डेटिंगचे तीन प्रकार समाविष्ट आहेत.ईशा प्रसाद आणि यदुबीरसिंग रावत यांच्यासह संशोधकांनी सांगितले की, सिंधू संस्कृतीच्या व्यापार यंत्रणेतील एक महत्त्वाचा गहाळ दुवा शोधून काढला आहे, ज्यामुळे दीर्घ-अंतराच्या ओव्हरलँड व्यापाराला विश्रांती थांबे आणि लॉजिस्टिक हबच्या संघटित प्रणालीद्वारे किती समर्थन दिले गेले होते – पूर्वीच्या ऐतिहासिक काळात किंवा मीडीच्या सुरुवातीच्या काळातच उदयास आलेली अशी रचना.
मेसोपोटेमिया आणि अंतर्देशीय भारताबरोबर हडप्पा व्यापाराचे अस्तित्व चांगले प्रस्थापित असताना, व्यापारी, प्राणी आणि वस्तू प्रत्यक्षात जमिनीवरून कशा हलल्या याची यंत्रणा अस्पष्ट राहिली. नवीन अभ्यासाने असे सुचवले आहे की हडप्पाचा व्यापार गुजरातमधील धोलावीरा, लोथल आणि शिकारपूर यांसारख्या शहरी केंद्रांमधील व्यापार मार्गांवर धोरणात्मकरित्या ठेवलेल्या छोट्या तटबंदीच्या थांब्यांच्या नेटवर्कवर अवलंबून होता. पूर्वीच्या उत्खननात एक बहु-खोली असलेली मध्यवर्ती इमारत, बुरुजांसह तटबंदीच्या भिंती आणि प्राणी आणि वस्तू ठेवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या मोठ्या मोकळ्या जागा – हे सर्व कारवान्सेरायच्या मांडणीशी सुसंगत असल्याचे दिसून आले.शिरवळकर पुढे म्हणाले की ही जागा लहान, मोक्याच्या दृष्टीने वसलेली आणि तटबंदी असलेली पण शहरी नसलेली होती — कायमस्वरूपी राहण्याऐवजी लहान मुक्कामासाठी डिझाइन केलेली होती. कारवांसेराय सारखी वैशिष्ट्ये ओळखून – तटबंदी, प्राण्यांचे पेन, मोकळी जागा, अन्न कचरा आणि आयात केलेल्या वस्तू – पेपरमध्ये म्हटले आहे की रेशीम मार्गाच्या दोन सहस्र वर्षांपूर्वी हडप्पाने एक संघटित व्यापार पायाभूत सुविधा राखली होती, ते पुढे म्हणाले.“हडप्पाची अर्थव्यवस्था फक्त शहरी बाजारपेठा आणि धोलाविरा किंवा लोथल सारख्या बंदरांवर आधारित नव्हती. त्यात लॉजिस्टिक बॅकबोन होता. कारवांसेरे हे लांबच्या अंतर्देशीय मार्गांवर व्यापाऱ्यांना टिकवून ठेवतात,” शिरवळकर म्हणाले.तयार उत्पादने आणली कोटाडा भादली असामान्य बनवते ती गोष्ट पुरातत्वशास्त्रज्ञांना सापडली नाही: कोणतीही भट्टी, भट्टी किंवा कार्यशाळा नाहीतया टीमने राजस्थानच्या खेत्री पट्ट्यातून तांब्याची साधने, हरियाणातील स्टेटाइट मणी, कच्छमधील ग्लॉकोनाइट आणि नॉनट्रॉनाइट मणी आणि किनाऱ्यावरून सागरी कवच शोधून काढले.समुद्रापासून ५० किमी पेक्षा जास्त अंतरावर असलेल्या शार्क, बारामुंडी आणि कॅटफिश यासह सागरी माशांची हाडेही या साइटने मिळवली, ज्यामुळे अंतर्देशीय प्रवास करणाऱ्या नाशवंत खाद्यपदार्थांचाही संकेत मिळतो.शिरवळकर म्हणाले की, साइटने बांधकामाचे तीन टप्पे दाखवले आहेत ज्यापैकी एक 2200 बीसीईच्या आसपास भूकंपानंतर पुनर्बांधणीशी जोडलेला होता, जो कच्छमधील प्रादेशिक टेक्टोनिक क्रियाकलापांचा काळ होता.“आम्ही पुरातत्व आणि ऐतिहासिक डेटा वापरून हडप्पा मार्गांचे मॅप केले आणि आम्हाला कळले की कच्छमधील आधुनिक महामार्ग 4,000 वर्षांपूर्वी वापरल्या जाणाऱ्या पूर्व-पश्चिम कॉरिडॉरचे अनुसरण करतात. 1839 मध्ये भुज ते टाटा (आता पाकिस्तानमध्ये) प्रवास करणारे ब्रिटिश अधिकारी जेम्स बर्न्स यांनी जवळजवळ तोच मार्ग काढल्याची नोंद केली आहे. उत्तरेकडील गुल आणि दक्षिणेकडे नैसर्गिक अडथळे निर्माण केले आहेत. सहन केले,” प्रबोध म्हणाला शिरवळकर, शोधनिबंधाचे प्रमुख लेखक.
✍🏻मुख्य संपादक – VINOD MORE
